Memur Hukukunda Kazanılmış Hak Nedir?

Memur Yasası Değişti; Terfi ya da Atama Hakkım Ne Olacak?

(Herkes İçin "Kazanılmış Hak" Rehberi)

İmar hukukundan sonra "kazanılmış hak" tartışmalarının en yoğun yaşandığı, idari mahkemelerin en çok mesai harcadığı alanların başında Memur Hukuku (kamu personeli rejimi) gelir. Memurların atamaları, terfileri ve maaşları kanunlarla veya yönetmeliklerle belirlendiği için, mevzuatta yapılan her değişiklik binlerce memurun durumunu etkiler.

Bu noktada memurların en sık sorduğu ve cevabını aradığı pratik soru şudur: "Eski mevzuata göre belli bir kursu (örneğin komiser yardımcılığı kursunu) bitirenler doğrudan bir üst amirliğe atanabiliyordu. Ben bu hakka güvenerek kursa başladım. Ancak ben kursu bitirmeden kanun değişti ve sınav şartı getirildi. Eski kanun yürürlükteyken kursa başladığım için benim 'kazanılmış hakkım' yok mu; beni sınavsız atamak zorunda değiller mi?"

Anayasa Mahkemesi kararlarına göre bu sorunun kısa cevabı: Maalesef atamak zorunda değiller çünkü ortada bir kazanılmış hak yoktur.

Peki ama neden kursa başlamış olmanız size bu hakkı vermiyor? Memur hukukunda bu durumu anlamak için yine o zorlu teknik kavramlara, günlük hayattaki karşılıklarıyla bir göz atalım:

1. Kural-Tasarruf (Genel Düzenleme) Nedir? Kanunun "6 aylık kursu bitirenler polis amiri olarak atanır" şeklindeki kuralıdır. Ne anlama gelir? Bu, tıpkı bir teknoloji mağazasının camına "İçeri girip formu dolduranlara tablet hediye edilecektir" yazması gibidir. Kural işlemler genel ve nesnel durumlar yaratır, ancak tek başlarına doğrudan sizin şahsınıza ait bir hak doğurmazlar.

2. Meşru Beklenti (Beklenen Hak) Nedir? Sizin o kurala güvenerek kursa başlamanız ve amir olmayı beklemenizdir. Ne anlama gelir? Sizin mağazanın camındaki yazıya güvenip sıraya girmeniz ve formu doldurmaya başlamanızdır. Anayasa Mahkemesi, memurların bir statüye bağlı olarak ileriye dönük elde etmeyi umdukları bu tarz hakları "Kazanılmış Hak" olarak değil, sadece "Meşru Beklenti" (Beklenen Hak) olarak kabul eder. Siz zaman ve emek harcayarak iyi niyetli bir yatırıma girişmişsinizdir ama bu hak henüz cebinize girmemiştir. Kuralı koyan devlet (mağaza sahibi), siz henüz işleminizi bitirmeden kampanyayı iptal etme (kanunu değiştirme) yetkisine sahiptir.

3. Birel İşlem (Bireysel İşlem) Nedir? Kursu başarıyla bitirdikten sonra idarenin sizin adınıza bir "Atama Kararı" çıkartmasıdır. Ne anlama gelir? Mağazadaki görevlinin formu alıp tabletin faturasını sizin adınıza kesmesidir. Hukuka göre genel bir kuralın, memur için kişisel bir hakka dönüşmesi ancak onu o statüye sokan "özel ve kişisel bir işlemle" (birel işlemle) mümkündür.

4. Öznel Hukuki Durum ve Kazanılmış Hak Nedir? Atama kararınızın yapılıp yeni makamınıza (A grubu polis amirliğine) oturmanız ve o statüye geçmenizdir. Ne anlama gelir? Faturası adınıza kesilen tableti alıp evinize gitmenizdir. Kazanılmış hak; memurun bulunduğu statüden doğan (maaş gibi), tahakkuk etmiş, kesinleşmiş ve artık kişisel bir alacak niteliğine dönüşmüş haklardır. Eğer siz amir olarak atandıktan sonra kanun değişseydi, idare sizin apoletlerinizi geri alamazdı. Çünkü artık o hak sizin yönünüzden bütün sonuçlarıyla elde edilmiş, kesinleşmiş bir "Kazanılmış Hak" olurdu.

Özetle; Memur hukukunda "ben şartları sağlamaya başlamıştım", "ben o kadroya girmeyi bekliyordum" ya da "kursa başlamıştım" demek kazanılmış hak yaratmaz. Bir kuralın sizi koruması için, o kurala dayanarak resmi atamanızın yapılmış, maaşınızın bağlanmış veya terfinizin bizzat sizin şahsınızda eyleme dönüşmüş olması şarttır.

Ekstra Bir Bilgi: Hatalı Terfi ve "Müesses Durum" Pratikte sık karşılaşılan bir diğer senaryo da idarenin hatasıdır. "İdare beni yanlışlıkla terfi ettirmiş, aylarca zamlı maaş ödemiş. Şimdi hatasını fark edip terfimi iptal etti, peki o güne kadar ödediği zamlı maaşları benden geri isteyebilir mi?" Hayır, kural olarak isteyemez. Ancak bunun sebebi sizin "kazanılmış hakkınız" olması değildir; çünkü kanunsuz bir işlemden kazanılmış hak doğmaz. Hukuk burada, memurun hilesi veya yalan beyanı yoksa, idarenin kendi hatasından dolayı ödediği paraları geri almasını engeller. Buna idare hukukunda kazanılmış hak değil, "Müesses Durum" (İstikrar İlkesi) adı verilir. Yani devlet hatasını fark edip sizi eski kadronuza döndürür ama yediğiniz lokmayı (ödenmiş maaşları) boğazınızdan geri almaz.